HENDERICKX, Wim

Wim HENDERICKX werd geboren in Lier in 1962. Hij studeerde compositie aan het conservatorium van Antwerpen bij Willem Kersters en behaalde er eerste prijzen voor slagwerk, notenleer, harmonie, contrapunt, fuga en compositie. Hij woonde eveneens verschillende malen de Internationale Ferienkurse für Neue Musik in Darmstadt bij. Daarnaast volgde hij sonologiestudies aan het IRCAM in Parijs en aan het Koninklijk Conservatorium van Den Haag. Henderickx was jarenlang paukenist van de Beethoven Academie en het Eugène Ysaye Ensemble. Vandaag doceert hij muziekschriftuur, muziekanalyse en compositie aan het conservatorium van Antwerpen en aan het Lemmensinstituut te Leuven. Als componist sleepte hij verschillende prijzen in de wacht, waaronder de Jeugd- en Muziekprijs Vlaanderen in 1995 en de Internationale Compositieprijs voor Hedendaagse Muziek in Quebec (Canada) voor Mysterium uit 1989, en de drie-jaarlijkse prijs E-Baie I 1997 - 1999 van de Provincie Antwerpen. In 2000 ging zijn eerste opera The Triumph of Spirit over Matter in het kader van Brussel 2000 in premiere, in een uitvoering door Muziektheater Transparant. In 2002 werd Wim Henderickx laureaat aan de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor de Klasse Kunsten. Momenteel is hij huiscomponist bij Muziektheater Transparant, en wordt hij regelmatig gevraagd als docent op masterclasses, zoals de compositiestage van Musica in Neerpelt en de Masterclasses van de Académie Internationale d’été de Wallonie in Libramont.

WERKBESPREKING
De muziek van Wim Henderickx vindt haar inspiratie vooral in buiten-europese culturen. Vanuit zijn voorliefde voor het oosterse denken ontstond al gauw zijn enorme interesse voor de Indische muziek. Ook Afrikaanse muziek fascineert hem. Zijn werken vormen geen loutere imitatie van zulke muziek. Henderickx houdt immers niet van het woord “multicultureel” en vindt bonte mengelingen van muziek uit verschillende culturen onder het mom van “multiculturalisme” eerder ongepast. Hij geeft dan ook de voorkeur aan de term "intercultureel": "iedere cultuur moet haar eigen identiteit kunnen bewaren, zodat we op een respectvolle manier van elkaar kunnen leren". Henderickx blijft dan ook een westerling die zich vaak bedient van niet-westerse inspiratie.

In dat opzicht is hij enigszins verwant met (de late) György Ligeti, met wie hij wel meer gemeen heeft. Hij deelt met hem een voorliefde voor subtiel verschuivende klankwolken en extreem ritmische passages van een mechanische precisie. Net als Ligeti bedient Henderickx zich af en toe van extra-muzikale ideeën als inspiratiebron (zoals bijvoorbeeld de triptiek Inferno van Bosch in Le Visione di Paura uit 1990 en zeker in The Seven Chakras uit 2004) en wijst hij graag op de invloed van andere westerse componisten op zijn werk, zonder dat ook hier sprake kan zijn van imitatie. Tijdens het componeren neemt Henderickx afstand van al deze voorbeelden. Als slagwerker werd hij natuurlijk al vroeg aangetrokken door de muziek van Igor Stravinsky en Béla Bartok. Met Bartok heeft hij naast de zin voor ritmiek ook een voorliefde voor stringente constructies gemeen, die alleen maar versterkt werd door de confrontatie met het oeuvre van Iannis Xenakis. Hij bewondert ook Olivier Messiaen omwille van zijn extreem gedifferentieerd klankkleurpallet en zin voor meditatie. Voor Henderickx is muziek immers een middel om tot een westerse vorm van meditatie te komen.
In Crucifixus (2003) voor gemengd koor vertrekt hij van het Crucifixus uit de Selva Morale e Spirituale van Claudio Monteverdi en realiseert hij binnen de structuur en het ritmische verloop van deze compositie een esthetische evolutie van de taal van Monteverdi naar zijn eigen idioom. Naar het einde van deze compositie toe spelen niet-Westerse invloeden zoals zwevende kwarttoonoscillaties een belangrijke rol. In verschillende van zijn werken maakt hij ook gebruik van een seriële ordening van het muzikale materiaal, wat dan wel weer naar een Westerse traditie verwijst.

Henderickx is een virtuoos orkestrator met zin voor de meest subtiele timbrecombinaties. Als slagwerker maakt hij in zijn werken meestal gebruik van een uitgebreid percussie-arsenaal met vaak ongewone instrumenten. Denken we maar aan de diverse cymbalen, buisklokken, Japanse tempelklokken, Thai-gongs en roto-toms in Raga III, of de reusachtige slagwerk-sectie van Raga I, met de Japanse dobachi en hyoshigi, Indiase klokken, Pekinese gongs, vingercimbaaltjes en crotales, naast Afrikaanse trommen en Europese percussie. De vorm van zijn composities is meestal eenvoudig en duidelijk en vaak afgeleid uit een groeiprincipe. Vanaf 1989-90 treffen we steeds meer oosterse invloeden aan in het werk van Henderickx. Verschillende elementen verwijzen naar de oosterse muziek: bijvoorbeeld in Raga III de Indiase melodische wendingen van de altviool, het gebruik van micro-intervallen en kwarttoontrillers, dat verwant is met de Indiase indeling van de toonladder in shruti. De Indische modi worden niet enkel horizontaal gebruikt maar ook verticaal voor de samenstelling van akkoorden, waardoor een grote eenheid ontstaat. In Om voor strijkkwartet wordt duidelijk verwezen naar de monotone Boeddhistische gebedsformule doordat gebruik wordt gemaakt van een tooncentrum als C#. Het klankbeeld blijft echter ondanks de oosterse sfeer door en door westers. In de werken van Henderickx valt immers de snelle muzikale evolutie op in combinatie met een sterke ritmische houvast; kenmerken van de westerse muziek. Ook zijn compositie The Seven Chakras voor strijkkwartet is geïnspireerd op het Oosten. Zeven delen verklanken de zeven elementen (aarde, water, vuur, lucht, ether, het derde oog en de lotus) en beogen de luisteraar in een meditatieve, bezinnende sfeer te brengen.

In de opera The Triumph of Spirit over Matter, die Henderickx in samenwerking met librettist Johan Thielemans componeerde, worden diepzinnige vragen verpakt in een luchtige allegorie. Deze "opera-buffa" bevat immers naast de komische component ook een behandeling van zwaarwichtiger thema's als de zoektocht naar zingeving, zuiverheid en schoonheid. In de muziek zorgen stuwende, ritmische motieven voor een voortdurende levendigheid. De ratelende, opzwepende percussie verraadt duidelijk Henderickx' opleiding als percussionist en zijn voorliefde voor Stravinsky. In dit werk laat Henderickx het oriëntalisme voor het eerst sinds lange tijd achterwege. Onmiddellijk valt de uiterst virtuoze orkestratie op, die samen met de zeer herkenbare motieven en enkele jazzy- en popachtige passages de opera "schwung" meegeeft. Ondanks het feit dat uiteenlopende sferen elkaar in de muziek razendsnel opvolgen blijft de muziek steeds samenhangend klinken.

In deze tijd van musicals en populaire muziekspektakels wil Wim Henderickx een alternatieve aanpak hanteren om jongeren en muziek samen te brengen. In zijn opera voor jongeren Achilleus (2001-2002), op libretto van Imme Dros, combineert hij muziek, theater, video en elektronica tot een volwaardig hedendaags werk, waarin hij niet toegeeft aan infantilisering en betuttelingen. Deze opera werd geschreven, in opdracht van Muziektheater Transparant, voor een bezetting van zeven stemmen, kinderkoor en instrumentaal ensemble. In de ouverture, de vier scènes en de finale krijgen we het verhaal van de Illias en de Odyssea, met Achilleus in de hoofdrol. Zowel op inhoudelijk als op muzikaal vlak wordt deze compositie gedragen door tegenstellingen. Zo is er bijvoorbeeld de tweespalt tussen de mensen en de goden, tussen de Grieken en de Trojanen of tussen de chaos en de ordening. In de muziek vertalen deze tegenstrijdigheden zich in een directe schrijfwijze met veel afwisseling en duidelijke, losstaande muzikale sferen. Naast het gebruik van gespatialiseerde samples, die doorgaans een sfeerscheppende functie hebben (oorlogsgeluiden, zeegeruis), komen ook moderne speeltechnieken voor, zoals kwarttoonoscillaties bij de strijkers, en licht aleatorische passages bij de blazers. In schril contrast met deze hedendaagse esthetiek staan de enkele vervormde kinderliedjes (die wel nog duidelijk te herkennen zijn) die dan weer aansluiten bij meer herkenbare, tonale muziek. Het gebruik van een ruim slagwerkarsenaal en vooral van de synthesizer, met geluiden zoals toy-piano, clavecimbel en honky-tonk, zorgt voor een kleurrijke orkestratie met oog voor detail en zin voor humor. ‘Leitmotieven’ worden gekoppeld aan personages of aan emoties en fungeren als herkenningspunten. Zo blijft deze opera een coherente compositie.

SELECTIEVE WERKLIJKST
- Solowerken: Ronddolen voor fagot solo (1987); Pianomuziek deel I (1988); Il Pendolo voor contrabas solo (1989); Maya voor klarinet solo (1990); The Call voor hoorn solo (1992); In deep silence I voor gitaar solo (1998); Saeta voor gitaar solo (2004)
- Orkestwerken: Variations voor orkest (1988); Makyo voor marimba en strijkorkest (1990); Le Visione di Paura voor orkest (1990); Skriet voor orkest (1993); Raga I voor percussie en twee piano's (1994); Raga II voor orkest (1994); Raga III voor altviool en orkest (1995); An Evening Prayer voor orkest (2000)
- Kamermuziek: Searching voor altviool en marimba (1986); Four Pieces voor klarinet en strijkkwartet (1990); Io voor koperkwintet (1991); Om voor strijkkwartet (1992); African Suite voor viool en percussie (1992); In Deep Silence II voor blokfluitkwartet (2002); Confrontations voor afrikaanse en westerse percussie (2003) Impressions on a Theme of Haydn voor strijkkwartet (2003); Searching voor viool en marimba, transcriptie van de versie voor altviool en marimba (2003); Bolomakoté voor percussie solo en vier percussionisten (2004); Io voor koperblazers en percussie, transcriptie van de versie voor koperkwintet (2004); The Seven Chakras voor strijkkwartet (2004)
- Vocaal: Dawn voor mezzosopraan, koor en ensemble (1992); Orpheus: toverzanger in de onderwereld voor kinderkoor en piano (2002); Crucifixus voor gemengd koor (2003); Only Darkness and Shadows voor sopraan en ensemble (2003)
- Opera: The Triumph of Spirit over Matter, opera op een libretto van Johan Thielemans (2000); Achilleus, opera voor jongeren op een libretto van Imme Dros (2002)

SELECTIEVE BIBLIOGRAFIE
- Y. KNOCKAERT, De klacht van het niet-gevondene, De componist Wim Henderickx, in Mens en Melodie, 53, 1998
- Y. KNOCKAERT, Wim Henderickx, in Nieuwe Muziek in Vlaanderen, 1997, p.130-132
- Y. KNOCKAERT, Wim Henderickx, Raga's, cd-boekje, MDC 7833, 1999
- K. SNEYERS, Het Oosten in de composities van Wim Henderickx, Universiteit Gent, 2001
- T. EELEN, Interculturele confrontaties. Nieuw werk van Wim Henderickx, in Contra., 3, 2003, p. 40-41
Selectieve discografie
- HENDERICKX: Raga I, II, III, Megadisc MDC 7833
- HENDERICKX: Triumph of Spirit over Matter, Radio Klara (2000)


[© 2001 Jan Vandenhouwe, voor MATRIX ; © 2005 Klaas Coulembier, voor MATRIX (update)]

werken