DEVREESE, Frédéric

Fréderic DEVREESE werd op 2 juni 1929 te Amsterdam in een zeer muzikale familie geboren. Zijn moeder speelde viool, net zoals zijn vader Godfried, die eveneens een bekende componist en dirigent was. Van hem kreeg de jonge Devreese ook zijn eerste lessen harmonie in het conservatorium van Mechelen. Later studeerde hij aan het Brusselse conservatorium bij Marcel Poot (compositie) en René Defossez (orkestdirectie). In 1949 won hij de compositieprijs van het internationaal pianoconcours van Oostende met zijn eerste pianoconcerto, dat bijgevolg als plichtwerk moest worden gespeeld. Hierdoor werd hij nationaal opgemerkt, waardoor hij beurzen kreeg om in Rome (compositie bij Ildebrando Pizzetti en directie bij Previtali) en Wenen (directie bij Hans Swarowski) te studeren. Deze studies rondde Fréderic Devreese in 1956 af, waarna hij terug naar België kwam. In 1958 werd hij televisierealisator voor de toenmalige BRT, waar hij later werkzaam werd als dirigent en producer. Op de BRT zou hij ook drie jaar lang films sonoriseren, wat de ideale leerschool voor het schrijven van filmmuziek was.
Devreese had en heeft ook veel belangstelling voor jonge muzikanten, die hij wilde stimuleren en promoten door initiatieven zoals Tenuto (Belgische nationale muziekwedstrijd voor jong talent onder 25), Jong Tenuto (jong talent onder 17) en Procemus (centrum voor promotie en productie van jeugdig talent). Hij was ook chef-dirigent van het Belgische Jeugdorkest en directeur van de muziekacademie van Overijse. Devreese won verschillende prijzen met zijn werk, o.a. de Prix Italia (1963) voor zijn opera Willem van Saeftinghe, geschreven in opdracht van de BRTN, de Georges Delerue Award (1994) voor La Partie d'Echecs en twee maal de Joseph Plateau Prijs in 1988 en 1990 voor de filmmuziek van respectievelijk L'Oeuvre au Noir en Het Sacrament.
In 2003 was Devreese samen met vijf andere Vlaamse componisten eregast op het Moscow Autumn 2003 International Contemporary Music Festival.

WERKEN



WERKBESPREKING
Het oeuvre van Fréderic Devreese is zeer gevarieerd. Zo schreef hij naast vier pianoconcerti, een vioolconcerto, een symfonie en kamermuziek ook twee opera's, balletsuites, liederen en filmmuziek. Zijn filmmuziek zou een belangrijke invloed uitoefenen op zijn andere werken. Enerzijds was hij door het gebrek aan financiële middelen in de filmindustrie verplicht om voor kleinere ensembles te schrijven, wat leidde tot het exploreren van bepaalde klankidiomen. Anderzijds was hij er zeker van dat het werk binnen afzienbare tijd zou uitgevoerd worden. De muziek zelf is niet experimenteel en leidt zodoende de aandacht niet af van de beelden. Ze moet vooral de visueel-dramatische realiteit uitdiepen. Dit resulteert in een zeer toegankelijke schrijfwijze, waarin gebruik gemaakt wordt van atonale elementen. Zijn werken hebben bovendien een duidelijke vormopbouw. Deze kenmerken vinden we ook in zijn klassieke werken terug.
Overigens heeft Devreeses filmmuziek zonder beeldbegeleiding een zeer evocatief karakter, zodat ze apart kan gespeeld worden tijdens concerten. Hij maakte dan ook verschillende orkestsuites, gebaseerd op zijn oorspronkelijke filmmuziek, zoals Benvenuta en L'Oeuvre au Noir. Bovendien is er ook interactie mogelijk tussen het klassieke oeuvre van Devreese en zijn filmmuziek. Een voorbeeld hiervan is zijn celloconcerto Canti, dat in 1999 geschreven werd in opdracht van het Koninklijk Filharmonisch Orkest van Vlaanderen. Twee delen hieruit begeleidden één van de personages uit de film Pauline et Paulette van Lieven Debrauwer uit 2000.

In de beginjaren van zijn compositiecarrière maakte Fréderic Devreese gebruik van klassieke genres en vormen, zoals het concerto en de symfonie. Zijn eerste pianoconcerto uit 1949 schreef hij op negentienjarige leeftijd. Toch is het representatief voor de creativiteit en originaliteit van zijn oeuvre. Net als in de drie volgende pianoconcerti, waarvan het laatste in 1983 als plichtwerk voor de Koningin Elizabethwedstrijd diende, wordt de piano als melodisch instrument, als ritme-instrument en als kleurinstrument gebruikt. Devreese geeft daarbij de voorkeur aan korte motieven, die telkens in andere kleuren en tessituren voorkomen. Devreese houdt in zekere zin vast aan de tonaliteit maar vermijdt bevestigende cadensformules en gebruikelijke akkoordverbindingen. Door het veelvuldige gebruik van het zogenaamde majeur-mineur-akkoord, waarin de grote terts en de kleine terts samen voorkomen, slaagt hij erin het tonale systeem te kleuren. Bovendien legt dit akkoord de link naar de jazz-muziek, door het typische blue note-karakter ervan (het gebruik van de kleine terts als afwijking). Zeker in zijn vroege werken is de invloed van deze populaire muziek op Devreese niet te ontkennen. Zo horen we in zijn pianoconcerti en zijn enige symfonie veelvuldige reminiscenties aan Gershwin. Het constant variërende ritme vormt de dragende kracht van deze muziek. Bovendien werkt Devreese graag met de tegenstelling tussen binaire en ternaire ritmes. Ook de dynamische opbouw en de orkestatie dragen vaak bij tot de climaxwerking. Hierdoor refereren zijn pianoconcerti in zekere zin aan het romantische bravoureconcerto uit de negentiende eeuw.

De TV-opera Willem van Saefthingen (1962) is een totaalspektakel dat gebruik maakt van dia's, filmbeelden, hallucinante decors en expressieve muziek. Het verhaal handelt over een jongeman, die graag priester zou worden maar daarvan door zijn persoonlijke verleden - in een voorbije oorlog vermoordde hij iemand - wordt weerhouden. De oorlog met zijn grote volksscènes wordt weergegeven door een dissonante harmonie, een compacte orkestratie en geaccentueerde ritmes. Hiernaast wordt er in de muziek plaats gemaakt voor de serene abdijrust en gebedssfeer. Met deze opera wonnen regisseur Mark Liebrecht en Fréderic Devreese de prestigieuze Prix Italia in 1964.
In 1980 schreef Devreese het ballet Gemini voor twee piano's. Zes jaar later herwerkte hij het voor dubbel orkest. Een tweeling wordt geboren (Birth), de één leert de ander dansen (Dance of the Twins). Als ze de dames van de andere dierenriemtekens gaan verleiden (Seduction), worden ze uitgedaagd tot een gevecht (Fight). Eén van de twee sterft, de tweede kan echter niet leven zonder de andere en sterft eveneens (Death). De verschillende delen van de compositie worden aan elkaar gebonden door drie korte intermezzi. Vooral in de pianoversie komt het beeld van een tweeling duidelijk over. De piano's bootsen elkaar voortdurend na en worden contrapuntisch tegenover elkaar geplaatst. Een ander voorbeeld is het gebruik van symmetrie in de twee handen van één pianist: ze maken identieke bewegingen of zijn elkaars spiegelbeeld in tegenbeweging. In de orkestversie gaat Devreese uit van tegenstellingen tussen verschillende kleuren. Zo laat hij groepen uit dezelfde families tegen elkaar spelen, bijvoorbeeld kopers tegen kopers of strijkers tegen strijkers. Hoewel Devreese het gegeven van de tweeling in dit ballet duidelijk uitwerkt, componeert hij zijn balletten steeds los van een libretto, waardoor de muziek geen loutere illustratie wordt van een buitenmuzikale inhoud.
Een laatste belangrijk werk van Devreese is zijn celloconcerto Canti uit 1999. Dit uit één langzame beweging bestaande concerto wordt onderverdeeld in een Introduzione, drie Canti en een Epilogo. De cello-solo wordt geflankeerd door een klassiek symfonisch orkest, aangevuld met zachte, kleurrijke instrumenten als de harp, de celesta en de vibrafoon. Dit biedt de componist de mogelijkheid om een diversiteit aan klankkleuren en klankcombinaties te bereiken. In de cellopartij vermijdt Devreese pure virtuositeit ten voordele van melodieuze, expressieve lyriek.

Samengevat kunnen we stellen dat Devreese originele muziek schrijft, die ondanks haar bijwijlen moderne en directe expressie zeer toegankelijk is. In de loop van zijn carrière evolueerde hij van een onstuitbaar vitalisme met jazz-effecten en Gershwin-reminiscenties naar een meer universele stijl, die dieper is van expressie en evenwichtiger van structuur.

Devreeses saxofoonkwartet James Ensor Suite uit 2005 is een hommage aan deze Belgische schilder. Drie van de vier ondertitels refereren hierbij aan het oeuvre van Ensor: Sketches, Caricatures en Masks. Het derde deel heeft als titel Chorale en wijkt ook muzikaal sterk af van de overige delen. Met uitzondering van dit (korte) koraal, maakt Devreese in de gehele compositie gebruik van terugkerende herkenbare motieven, zoals herhaalde staccato-noten, en een stuwende ritmiek.
In het werk zijn regelmatig humoristische of dubbelzinnige passages te vinden, vooral in het laatste deel, Masks. Onder meer de vele loopjes en hinkende triolenfiguurtjes verlenen dit deel een ironisch karakter.
In deze context doet het korte, traditionele koraal enigszins vreemd aan. Terwijl de textuur van dit deel sterk idiomatisch is, werken de bezetting en de vele chromatische lijnen vervreemdend. Mogelijks kan hierin een verwijzing gezien worden naar de manier waarop Ensor traditionele themaís op een vervreemdende wijze voorstelt.

SELECTIEVE WERKLIJST
- Orkestwerken: Pianoconcerto nr. 1 (1949); Vioolconcerto (1951); Pianoconcerto nr. 2 (1952); Symfonie (1952); Pianoconcerto nr. 3 (1955); Mascarade (1956); Pianoconcerto nr. 4 (1983); Benvenuta (1984); Gemini (1986); L'Oeuvre au Noir (1988); Canti (1999); Passage (2004); La partie d'échecs (Derde orkestsuite) (2006)
- Opera: Willem van Saefthingen (1962-63); De Vreemde Ruiter (1976)
- Kamermuziek: Divertimenti (1970); Don Juan (1974); Vier Walsen (1979); Sax-Blues (1995); Suite (1998); Récitativo et Allegro (2000); Passage à 5 voor gitaar en elektrische gitaar, viool, contrabas, piano en accordeon (2002); James Ensor Suite voor saxofoonkwartet (2005)
- Pianowerken: Mascarade (1953); Prélude (1972); Gemini (1980); Black and White (1984); Short Waltzes (1997); Mobile (2000)
- Liederen: Drie Kleengedichtjes (1947); Zes Liederen (1962); Vannacht (1988)
- Filmmuziek: De man die zijn haar kort liet knippen (1966); Un Soir un Train... (1968); Ik, Ensor (1972); Belle (1973); Benvenuta (1983); L'Oeuvre au Noir (1988); Het Sacrament (1989); La Partie d'Echecs (1994); Pauline et Paulette (2000); Mein Name ist Bach (Dominique de Rivaz) (2003)

[© 2002 Veerle Bosmans, voor MATRIX ; © 2006 Rebecca Diependaele, voor MATRIX]

werken